विविध जीवनसमर्थक विचारसरणींची समीक्षा

AI इंग्रजीतून यंत्राद्वारे भाषांतर (AI).

1. मानवी हक्क

मानवी हक्कांना अनेकदा सतत विस्तारत जाणारे निरपेक्ष संरक्षण मानले जाते. ही चुकीची चौकट आहे. हक्क उपयुक्त आहेत ते फक्त विलुप्ती घडवायला मदत करण्याच्या मोठ्या ध्येयाला ते साहाय्य करतात म्हणून.

मानवी हक्क दुःख नष्ट करत नाहीत किंवा कमीही करत नाहीत. कायदे बलात्कार, अत्याचार, भेदभाव आणि गुलामगिरी यांवर बंदी घालू शकतात, पण एखादी गोष्ट बेकायदेशीर ठरवल्याने ती नाहीशी होत नाही. मजबूत कायदेशीर संरक्षण असलेल्या ठिकाणीही, नोंद न झालेल्या प्रकरणांसह, या गोष्टी चालूच राहतात. समाज दुःखाला कसा प्रतिसाद देतो याचे नियमन हक्क करू शकतात, पण दुःख भोगण्याची क्षमताच ते नष्ट करू शकत नाहीत. शिवाय मानवी हक्क टिकवणे तुरुंगवासासारख्या शिक्षा व्यवस्थांवर अवलंबून असते. गुन्हेगारांना तुरुंगात टाकणे किंवा शिक्षा करणे हे समाज स्थिर ठेवण्यासाठी आवश्यक वाईट मानले जात असले, तरी तुरुंगातील लोकांचे तीव्र दुःख सहज झटकून टाकता येत नाही किंवा दुर्लक्षित करता येत नाही. हक्कांच्या व्यवस्था सामाजिक स्थैर्याचे नियमन करतात, पण त्या दुःख देण्यावर अवलंबून असतात आणि दुःख भोगण्याची क्षमताच नष्ट करू शकत नाहीत.

मानवी हक्कांचा मुख्य उपयोग म्हणजे चळवळीसाठी आवश्यक परिस्थिती उपलब्ध करून देणे. भाषण स्वातंत्र्य, संघटन स्वातंत्र्य आणि मूलभूत संरक्षण लोकांना संघटित होऊन आवाज उठवू देतात. मानवी सहानुभूती लोकांना मूलभूत मानवी हक्कांसाठी लढायला नैसर्गिकरीत्या प्रवृत्त करते, म्हणून ते संरक्षण संपूर्ण समाजाकडून अपरिहार्यपणे प्रस्थापित केले जाईल. लोकांना चळवळ करण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले की, विलुप्तीवादी म्हणून आमची विशिष्ट भूमिका म्हणजे विलुप्तीवाद समजून घेऊ शकणाऱ्या आणि त्यासाठी लढू शकणाऱ्या व्यक्तींपर्यंत पोहोचणे आणि त्यांना एकत्र आणणे. आमचा वेळ आणि संसाधने अत्यंत मर्यादित असल्याने, मानवी हक्क चळवळींचे काम थोडे वाढवण्याऐवजी आपण विद्यमान कार्यकर्त्यांशी जोडण्यावर आपले प्रयत्न केंद्रित केले पाहिजेत.

मानवी हक्क प्रजाती-विशिष्टही आहेत. ते मानवी दुःखाला प्राधान्य देतात आणि इतर संवेदनशील जीवांनी अनुभवलेले कितीतरी मोठे दुःख वगळतात. आपण मानवी हक्क अमलात आणले आहेत, तरीही या चौकटीत मानवेतर प्राण्यांचे प्रचंड प्रमाणात शोषण आणि अत्याचार चालूच आहेत.

म्हणूनच विलुप्तीवाद स्त्रीवाद किंवा वंशविषयक चळवळ यांसारख्या स्वतंत्र मानवी हक्क विचारसरणींशी निष्ठा नाकारतो. स्त्रीद्वेष, वंशवाद किंवा इतर अन्याय स्वीकारले पाहिजेत असा मुद्दा नाही, तर मानवी अन्यायाचे स्वतंत्र प्रकार नष्ट केल्याने एकूण दुःख नष्ट होत नाही हा मुद्दा आहे. आमची चळवळ लहान असल्याने आपण क्रमिक सुधारणेऐवजी मूळ कारणावर काटेकोर लक्ष ठेवले पाहिजे. विलुप्ती सर्व हानीच्या अंतिम स्रोताला हात घालते: दुःख भोगू शकणारे संवेदनशील अस्तित्व.

म्हणून मानवी हक्क निरपेक्ष नसून सशर्त असले पाहिजेत. विलुप्तीसमर्थक सरकारमध्ये हक्क विलुप्तीसाठी आवश्यक असलेल्या गोष्टींच्या अधीन राहतील. एखादा हक्क विलुप्ती साध्य करण्यात अडथळा बनला, तर तो बदलता किंवा काढता येईल. कायमच्या वैयक्तिक संरक्षणांपेक्षा मोठ्या ध्येयाला प्राधान्य आहे.

मूलभूत तत्त्व "माणसांना नेहमी अधिक हक्क असले पाहिजेत" हे नाही. तर ते असे आहे की दुःख कोणीही अनुभवले तरी ते नैतिक विचाराच्या लायकीचे आहे. मानवी हक्क विशिष्ट मानवी समस्या हाताळण्याचा प्रयत्न करतात, पण विलुप्तीवाद मूळ स्थिती सोडवू पाहतो: संवेदनशील अस्तित्वातून येणारे दुःख.

2. डावे राजकारण

समतेबद्दल असायला हवे असलेले, धर्माऐवजी सुधारणांच्या बाजूने असायला हवे असलेले, उपेक्षित गट आणि शोषितांचे रक्षण करायला हवे असलेले डावे राजकारण भेदभावविरोधी कल्पनांना पाठिंबा देण्याऐवजी स्वतःच एक धर्म बनले आहे.

आजकालचे डावे सर्वात शोषित जीव असलेल्या प्राण्यांसाठी उपाय देण्याकडे वळण्याऐवजी वंशवादाशी लढण्याच्या नावाखाली काळी स्नो व्हाइट लादण्यावर लक्ष केंद्रित करतात. शोषित आणि उपेक्षितांच्या नैतिक विचारासाठी तुम्ही लढत असाल, तर पुढच्या शोषणाकडे वळणेच तर्कसंगत आहे. पण डाव्यांना प्राण्यांचा प्रश्न हाताळायचाच नाही असे दिसते. मानवी हक्क मिळवणे सोयीचे होते, म्हणून आता त्यांच्याकडे करायला काही नाही आणि प्रचार पसरवायला दुसरे काही नसल्याने त्यांना फक्त लोकांवर काळ्या स्नो व्हाइट लादायच्या आहेत.

त्यांनी सर्वनामांना अधिक महत्त्व द्यायला सुरुवात केली आहे. म्हणजे कोणाला शार्क म्हणवून घ्यायचे असेल, तर मी त्याला शार्क म्हणेन! पण त्यात यापेक्षा जास्त काही नाही! They/Them हे फक्त शब्द आहेत. पण वैश्विक दुःखाचा खरा प्रश्न हाताळला गेलेला नाही. तिकडे मुलांवर बलात्कार होत आहेत! प्राण्यांचा छळ होत आहे! शिकार, उपासमार, युद्धे, नैसर्गिक आपत्ती अजूनही चालू आहेत. आणि तुम्हाला सर्वनामे हवी असणाऱ्या काही लोकांसाठी चळवळ उभारायची आहे? हा जाणूनबुजून केलेला राजकीय प्रचार आणि खऱ्या प्रश्नांकडे केलेले दुर्लक्ष वाटते.

अस्तित्वात राहून दुःख सोडवण्यासाठी तुम्ही आणखी काहीही करू शकत नाही, ते फक्त रूप बदलत राहते, म्हणून उपाय काल्पनिक प्रश्नांकडे वळणे हा नसून विलुप्तीवाद स्वीकारणे हा आहे. खरा निरपेक्ष भेदभावविरोध फक्त विलुप्तीवादाकडेच नेऊ शकतो. आणि बहुतेक डावे जीवन लादण्याच्या आणि विशेषाधिकारांच्या बाजूने असल्याने, खरी समस्या हाताळायची नाही म्हणून ते अस्तित्वात नसलेले प्रश्न रचतात. हे पलायनवादाचे शिखर आहे.

3. उजवे राजकारण

उजवे राजकारण सहसा भेदभावावर आधारित असते. द्वेषावर. फुटीरतेवर. उजवे राजकारण उलगडणे अगदी सोपे आहे. त्यांची संपूर्ण विचारसरणी सहानुभूतीऐवजी किळसेच्या भावनांवर आधारित आहे: "अरे, समलिंगी असणे किती किळसवाणे, आपण सगळे मिळून त्यांचा द्वेष करूया", "बहुपत्नीत्व किती किळसवाणे, त्याचा द्वेष करा, आम्हाला मत द्या, पोर्नोग्राफी बेकायदेशीर करूया", "फक्त दोनच लिंगे आहेत आणि ट्रान्सजेंडर लोक किळसवाणे आहेत". मते मिळवण्यासाठी ते बहुसंख्य माणसांची आदिम आक्रमकता आणि टोळीवृत्ती भडकावतात.

आणि ते याला धर्माचीही जोड देतात: "बायबलमध्ये समलिंगी असणे घृणास्पद आहे", "कुराणात स्त्रिया कनिष्ठ आहेत". धर्माचा संपूर्ण उद्देश हाच होता, निरपेक्ष सत्तेने लोकांना घाबरवणे, जेणेकरून जनतेला आज्ञाधारकतेसाठी हाताळता येईल. आणि राजेशाहीपासून आधुनिक "लोकशाही" पर्यंत ते राजकारणात वापरायचे शस्त्र राहिले आहे.

आणि उजव्यांच्या अतार्किकतेचे परमोच्च टोक म्हणजे शुद्धतेवर आधारित नीतिशास्त्र: "लग्नापर्यंत तू कुमारी राहिले पाहिजे", "समलिंगी संबंध तुला अपवित्र करतात". आणि खरा विनोदी भाग असा की लग्नापूर्वीच्या संबंधांचा द्वेष करणाऱ्या यांच्यापैकी बहुतेकांना लग्नानंतरच्या बलात्काराची आणि खऱ्या दुःखाची काहीच हरकत नसते.

उजवे राजकारण हे सहानुभूतीवर नव्हे तर किळसेवर आधारित सर्वात हीन राजकारण आहे. अनेक उजवे लोक उघडपणे सहानुभूतीविरुद्ध बोलतात.

4. लोकशाही

लोकशाही म्हणजे 51% पाठिंबा. ती अक्षरशः मुळात स्वतःच एक भेदभावपूर्ण विचारसरणी आहे. खरे तर ती विरोधाभास आहे. ती बहुसंख्यांना अल्पसंख्यांवर अत्याचार करण्याचा मार्ग मोकळा करते.

सर्वसामान्य जनता जाहिराती आणि राजकीय प्रचाराने सहज हाताळल्या जाणाऱ्या बहुसंख्य लोकांची बनलेली आहे. या जगातील बहुसंख्य लोक ईश्वरवादी आहेत, म्हणजे ते जादूवर विश्वास ठेवतात! ते अतिशय अतार्किक आहेत. आणि लोकशाहीत ते आमच्यापेक्षा संख्येने जास्त असल्याने हे अतिअतार्किक लोक तार्किक लोकांसाठीही निर्णय घेत आहेत.

तार्किकता आणि सहानुभूतीच्या बाबतीत सर्व लोक समान नाहीत. म्हणून अतार्किकांना निवडीचा हक्क देणे हीच मुळात अतार्किकतेची व्याख्या आहे. जागतिक प्रश्नांवर निर्णय अत्यंत सहानुभूतिशील आणि तार्किक लोकांनी घेतले पाहिजेत. अध्यात्म आणि प्रजातिवादावर विश्वास ठेवणाऱ्या कोणत्याही मूर्खांनी नव्हे.

5. जन्मविरोधवाद

जन्मविरोधवादाची समस्या अशी की दुःख कमी करण्यात तो पूर्णपणे उलटा परिणाम करतो:

प्रत्येकाला एकाच विचारसरणीने पटवता येणार नाही, 10000 वर्षांनंतरही काही ईश्वरवादी चिकटून राहतील, काही लोक दुःख आणि प्रजननाला पाठिंबा देत राहतील. स्वैच्छिक चळवळी स्वतःलाच पराभूत करतात.

जन्मविरोधवाद ही प्राण्यांचा विचार न करणारी भेदभावपूर्ण विचारसरणी आहे. प्राणी जन्मविरोधवादी होऊ शकत नाहीत. मानवी तत्त्वज्ञानांची पर्वा न करता ते प्रजनन करतील.

जन्मविरोधवादी असणे म्हणजे अधिक दुःख, कारण माणसे प्राण्यांपेक्षा जास्त संसाधने वापरतात. आपल्याला गाड्या, घरे, फर्निचर वगैरे लागतात, ज्यांसाठी इंधन, खाणकाम, पाणी, जमीन वगैरे लागते. मानवी लोकसंख्या कमी झाली, तर वन्य प्राण्यांची लोकसंख्या जागा घेते आणि आपली संसाधने घेते (आणि संख्येने जास्त), मी वापरत असलेल्या संसाधनांवर कदाचित 100000 वन्य प्राणी जगू शकतील... आणि ते निसर्गामुळे दुःख भोगतील.

शक्य तितकी व्यापक आणि संपूर्ण विलुप्ती घडवेपर्यंत आपण प्रजनन केले पाहिजे. होय, प्रजनन दुष्ट आहे, पण 99.9 टक्के दुःख भोगणारे प्राणी आहेत. आणि त्यांना दुःख भोगू देणे आणि अधिक व्यापक उपाय न शोधणे म्हणजे मोठा दुष्टपणा होऊ देणे. म्हणून विलुप्तीची साधने यशस्वीपणे शोधून काढेपर्यंत मानवी प्रजनन ही गरज आहे.

6. VHEMT

अनेक लोक आम्हाला स्वैच्छिक मानवी विलुप्ती चळवळ (VHEMT) समजतात, पण त्यांची चळवळ आमच्या अगदी विरुद्ध आहे.

पहिले, VHEMT स्वेच्छेवर अवलंबून आहे, ज्यामुळे ती चळवळ मुळातच स्वतःला पराभूत करते. कोणत्याही विचारसरणीला विरोध करणारे लोक नेहमीच असतील. वंशवादाचा नकार किंवा पृथ्वी गोल आहे हे तथ्य यांसारखी सर्वमान्य सत्येही सर्वांना मान्य नसतात. परिणामी पर्यावरणासाठी स्वेच्छेने नामशेष होण्यास मानवजात कधीही एकमताने तयार होणार नाही.

दुसरे, बहुतेक दुःख माणसांमुळे होते ही कल्पना मुळातच सदोष आहे. मानवजात अस्तित्वात नाहीशी झाली, तर निसर्गाचे क्रूर चक्र फक्त चालूच राहील. मानवी शोषणाशिवाय वन्य प्राण्यांची लोकसंख्या वाढेल आणि त्यामुळे आणखी मोठ्या प्रमाणात दुःख होईल. निसर्ग ना मुळात सुंदर आहे ना मुळात संरक्षणाच्या लायकीचा, नैसर्गिक जग ते अनुभवणाऱ्या संवेदनशील जीवांसाठी अत्यंत क्रूर का आहे हे आम्ही वारंवार दाखवले आहे.

शिवाय, माणसे नामशेष झाली, तर प्राण्यांकडे संपूर्ण विलुप्तीद्वारे त्यांचे दुःख नष्ट करण्यासाठी हस्तक्षेप करू शकणारी कोणतीही बुद्धिमान शक्ती उरणार नाही. म्हणून जन्मविरोधवाद आणि पर्यावरणवाद यांचा हा संगम दुःख संपवण्याचे ध्येय साध्य करण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरतो.

7. अराजकतावाद

अराजकतावाद स्वैच्छिक सहकार्यावर आधारित राज्यविरहित समाज सुचवतो. मूलभूत समस्या सोपी आहे: कोणी सहकार्य करायला नकार दिला तर काय होते?

लोक कसे वागायचे यावर स्वेच्छेने सहमत असतील तेव्हाच समाज स्वैच्छिक सहकार्यावर चालतो. पण लोकांचे हितसंबंध, श्रद्धा आणि इच्छा परस्परविरोधी असतात. काही लोकांना अटळपणे इतरांना इजा करायची, शोषण करायचे, वर्चस्व गाजवायचे किंवा नियंत्रण ठेवायचे असते. अराजकतावादी व्यवस्थेला हे स्पष्ट करावे लागेल की ती नाकारत असलेली सत्ता पुन्हा निर्माण न करता अशा परिस्थिती कशा हाताळल्या जातात.

एक साधे उदाहरण घ्या: टॉमला जॉनला मारहाण करायची आहे, तर जॉनला मार खायचा नाही. सामान्य समाजात मारहाणीविरुद्ध नियम असतो आणि तो अमलात आणू शकणारी सत्ता असते. अराजकतावादी प्रतिसाद स्वैच्छिक सहकार्यावर अवलंबून असतो. पण टॉमने आधीच दाखवून दिले आहे की त्याला जॉनच्या हितांशी सहकार्य करायचे नाही. समाजाने लोकांवर हल्ला न करण्यास स्वेच्छेने संमती दिली आहे असे त्याला सांगितल्याने तो जॉनला मारहाण करण्यापासून थांबत नाही.

अधिक गंभीर हिंसेलाही हेच लागू होते. एखाद्या व्यक्तीने किंवा गटाने बलात्कार, खून, छळ किंवा इतर प्रकारे इतरांना इजा करायचे ठरवले, तर ते त्याविरुद्धच्या कराराचा स्वेच्छेने आदर करतील असे मानण्याचे कारण नाही. स्वैच्छिक सहकार्य अस्तित्वात आहे, पण सहकार्य नाकारणाऱ्यांपासून ते लोकांचे रक्षण करत नाही. म्हणून बलात्कार, खून, छळ आणि हिंसेचे इतर प्रकार शक्य राहतात.

अराजकतावाद असेही मानतो की सरकार काढून टाकल्याने संघर्षाचा एक महत्त्वाचा स्रोत नाहीसा होतो. तसे होत नाही. राजकीय सत्ता काढल्याने आक्रमकता, स्वार्थ, अतार्किकता किंवा क्रूरता नाहीशी होत नाही. ही वैशिष्ट्ये सरकारपासून स्वतंत्रपणे अस्तित्वात असतात.

वेगवेगळे गट पूर्णपणे विसंगत श्रद्धांभोवतीही संघटित होऊ शकतात. एक समुदाय ख्रिश्चन असू शकतो, दुसरा हिंदू, तिसरा इस्लामवादी, चौथा एखाद्या पंथप्रमुखाभोवती संघटित वगैरे. त्यांचे हितसंबंध जुळतील तेव्हा ते सहकार्य करू शकतात, पण ते विरोधात असताना त्यांनी सहकार्य केलेच पाहिजे असे कोणतेही मूलभूत कारण नाही. एखादा गट इतरांना इजा करणारी टोकाची श्रद्धाही स्वीकारू शकतो. एखाद्या पंथाने आपल्या श्रद्धेचा भाग म्हणून नवजात बाळे जाळायचे ठरवले, तर स्वैच्छिक सहकार्याकडे ते थांबवण्याची कोणतीही यंत्रणा नाही.

हीच अराजकतावादाची मुख्य कमजोरी आहे: नियम मोडणाऱ्या लोकांना नष्ट न करता तो नियम अमलात आणणारी सत्ता काढून टाकतो. म्हणून त्या लोकांनी घडवलेली हिंसा आणि दुःख कायम राहते. ते घडवणारे लोक सहकार्य नाकारतात तेव्हा अराजकतावाद ते दुःख किंचितही कमी करत नाही.

निसर्गाशी तुलना केल्यावर समस्या अधिक स्पष्ट होते. निसर्ग प्रत्यक्षात राज्यविरहित आहे: वन्य प्राण्यांचे नियमन करणारे कोणतेही सरकार नाही. तरीही निसर्गात शिकार, हिंसा, वर्चस्व आणि प्रचंड दुःख आहे. सरकार नसल्याने शांती निर्माण होत नाही, याचा अर्थ फक्त एवढाच की सहभागींवर नियम लादणारी कोणतीही शासक सत्ता नाही. म्हणून सरकार काढल्याने शिकार, हिंसा, वर्चस्व किंवा दुःख किंचितही कमी होत नाही.

म्हणून अराजकतावाद गंभीर हिंसा शक्य राहू देतो. तो स्वैच्छिक सहकार्य सुचवतो, पण सर्वांना स्वेच्छेने सहकार्य करायला लावत नाही, विशेषतः ज्यांच्या वर्तनामुळे मुळात अंमलबजावणी आवश्यक ठरते अशा लोकांना.

प्रत्येकजण पुरेसा तार्किक किंवा नैतिक होईल असे गृहीत धरल्याने समस्या सुटत नाही. ते मानवी वर्तनाबद्दलचे आदर्शवादी गृहीतक आहे. राजकीय व्यवस्थेने लोक प्रत्यक्षात जसे वागतात तसे लक्षात घेतले पाहिजे, ज्यात हिंसक, अतार्किक, स्वार्थी किंवा इतरांचा आदर करायला तयार नसलेले लोकही येतात.

अखेरीस अराजकतावादाला विरोधाभासाला सामोरे जावे लागते: कोणाचीही कोणावर सत्ता नसेल, तर कोणाला दुसऱ्याच्या स्वायत्ततेचे उल्लंघन करण्यापासून रोखण्यासाठी स्वैच्छिक सहकार्य किंवा बळ लागते. गंभीर हानी रोखण्यासाठी बळ वापरले, तर कोणत्यातरी प्रकारची सत्ता आणि अंमलबजावणी आधीच आलेली असते. बळ वापरता येत नसेल, तर सहकार्य नाकारणाऱ्या लोकांसाठी व्यवस्थेकडे कोणतेही विश्वसनीय उत्तर नसते.

म्हणून अराजकतावाद हिंसा नियंत्रित करण्याची एक यंत्रणा काढून टाकतो आणि मूळ कारणे जशीच्या तशी ठेवतो. तो फक्त दुःख पूर्णपणे नष्ट करण्यात अपयशी ठरत नाही, ती मूळ कारणे जशीच्या तशी राहतात तेव्हा हिंसेमुळे होणारे दुःख किंचितही कमी करण्यात तो अपयशी ठरतो.

8. साम्यवाद

साम्यवादाचे खंडन केले पाहिजे, कारण तो तार्किकदृष्ट्या देऊ न शकणाऱ्या आदर्श जगाचे वचन देतो. त्याचे मुख्य लक्ष वर्ग आणि आर्थिक विषमता आहे, पण दुःख अर्थशास्त्रापुरते मर्यादित नाही. भांडवलशाही आणि वर्ग पूर्णपणे नष्ट झाले, तरी लोकांना कर्करोग, HIV, अपघात, नैराश्य, मानसिक विकार, आनुवंशिक आजार, गुन्हे आणि दुःखाचे इतर प्रकार अनुभवावे लागतील. वन्यजीव आणि प्राणीही दुःख भोगत राहतील.

यातून साम्यवादाला संपूर्ण दुःखावरील उपाय मानण्यातला मूलभूत दोष उघड होतो. कोणी गरीब असल्यामुळे उपाशी असेल, तर गरिबी नष्ट केल्याने ती विशिष्ट समस्या सुटू शकते. पण गरिबी नष्ट केल्याने दुःख नष्ट होत नाही, किंवा एकूण दुःख किंचितही कमी होत नाही. पुढची समस्या कायम राहते. एखाद्याकडे अन्न आणि घर असूनही त्याला कर्करोग होऊ शकतो. एखाद्याकडे आर्थिक सुरक्षितता असूनही तो नैराश्यात जाऊ शकतो. एखाद्याकडे आरोग्यसेवा असूनही त्याला अपघात किंवा आनुवंशिक आजार होऊ शकतो. या समस्या नाहीशा करणारी कोणतीही विशेष यंत्रणा साम्यवादाकडे नाही.

चीनचे उदाहरण अनेकदा साम्यवादाने गरिबी आणि उपासमार नष्ट केल्याचे म्हणून दिले जाते. पण चीनचे स्वतःचे आर्थिक परिवर्तनच ही समस्या दाखवते. चीनने खासगी मालमत्ता, गुंतवणूक, व्यापार आणि भांडवलशाही यंत्रणा आणल्या आणि पारंपरिक साम्यवादी अर्थशास्त्रापासून दूर गेला. म्हणून दावा असा नाही की साम्यवादाने उपासमार सोडवली, तर साम्यवादापासून दूर जाऊन आणि भांडवलशाही स्वीकारून उपासमार हाताळली गेली.

साम्यवादाचे टीकाकार मांडत असलेल्या ऐतिहासिक नोंदीत माओ आणि स्टॅलिनही आहेत. माओ साम्यवादी होता आणि त्याच्या काळात प्रचंड संख्येने लोक उपासमारीने मेले. स्टॅलिन साम्यवादी होता आणि त्याच्या राजवटीतही मोठे दुष्काळ पडले. या घटनांना कोणतेही स्पष्टीकरण दिले तरी, साम्यवाद मुळातच उपासमार रोखतो या कल्पनेला त्या विरोध करतात.

चीन हेही दाखवतो की दुःखाचा एक प्रकार नष्ट करणे म्हणजे दुःखच नष्ट करणे असा गोंधळ का करता येत नाही. आर्थिक विकास कठोर कामाच्या परिस्थिती आणि नैराश्य यांच्यासोबत राहू शकतो. 996 कार्यसंस्कृती, म्हणजे आठवड्यातून सहा दिवस सकाळी 9 ते रात्री 9 काम, हे एक उदाहरण आहे. गरिबी सोडवल्याने आपोआप दुःखमुक्त आयुष्य मिळत नाही किंवा सर्वत्र दुःख किंचितही कमी होत नाही.

साम्यवादी वचनाची आणखी एक समस्या आहे: ते खोटे ठरवता न येणारे बनू शकते. साम्यवाद अखेरीस कर्करोग बरा करेल, अपघात नष्ट करेल, HIV बरा करेल, मानसिक विकार रोखेल, वन्यजीवांचे दुःख सोडवेल आणि इतर प्रत्येक समस्या दूर करेल असा दावा केला, तर जवळजवळ कोणताही भावी परिणाम काल्पनिक साम्यवादी समाजाला श्रेय देऊन सांगता येईल. पण आर्थिक व्यवस्था बदलल्याने असंबंधित जैविक आणि भौतिक समस्या सोडवण्याची यंत्रणा तार्किकदृष्ट्या मिळत नाही.

साम्यवाद सहकार्यावरही अवलंबून आहे: तुम्ही जे देऊ शकता ते द्या आणि तुम्हाला जे हवे ते घ्या. पण यातून उघड प्रोत्साहन-समस्या निर्माण होते. योगदान न देताही एखाद्याला संसाधने मिळू शकत असतील, तर योगदान टाळण्याचे प्रोत्साहन असते. सर्वांनी स्वेच्छेने सहकार्य केले, तर समस्या नाहीशी होते ती फक्त आवश्यक सहकार्य आधीच गृहीत धरल्यामुळे. लोकांनी सहकार्य केले नाही, तर अंमलबजावणी आवश्यक ठरते.

त्यातून आणखी एक समस्या निर्माण होते: भांडवलशाही नष्ट केल्याने सत्ता नष्ट होत नाही. साम्यवादी व्यवस्थेतही हुकूमशहा आणि केंद्रित राजकीय सत्ता असू शकते. म्हणून आर्थिक नियम अमलात आणण्यासाठी शक्तिशाली राज्य किंवा पोलीस यंत्रणा लागू शकते, जी स्वतःच दुःख निर्माण करू शकते. साम्यवादाचा सैद्धांतिक अंतिम बिंदू राज्यविरहित आणि पैसाविरहित असू शकतो, पण असा समाज गाठण्यासाठी किंवा टिकवण्यासाठी हिंसा, बळजबरी आणि असहकार प्रत्यक्षात कसे हाताळले जातील हे स्पष्ट करावे लागते.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे साम्यवादी विश्लेषण प्रचंड प्रमाणात लोक आणि वर्ग यांवर केंद्रित आहे. पण प्राणी संवेदनशील जीव आहेत आणि त्यांच्या आर्थिक स्थितीची पर्वा न करता दुःख अनुभवतात. प्रत्येक माणसाला आर्थिकदृष्ट्या समान केल्याने प्राण्यांचे पालन, छळ, गुलामगिरी, बलात्कार आणि हत्या रोखण्यासाठी काहीच होत नाही. म्हणून दुःखाचा हा प्रकार ते किंचितही कमी करत नाही.

आर्थिक विकास प्राण्यांचे दुःख वाढवूही शकतो. लोक श्रीमंत होत जातात तसे ते अधिक प्राणी खाऊ शकतात. चीन हे दाखवतो: आर्थिक सुधारणेसोबत प्राण्यांचा प्रचंड वापर आला आहे. म्हणून माणसांची आर्थिक स्थिती सुधारल्याने एकूण दुःख नक्कीच कमी होते असे नाही. ते फक्त त्याचे वितरण आणि रूप बदलू शकते.

हीच साम्यवादाची मूलभूत तार्किक समस्या आहे: तो एक खरी समस्या, म्हणजे आर्थिक दुःख, घेतो आणि आपल्या सुचवलेल्या उपायाला असे वागवतो जणू तो दुःख सार्वत्रिकपणे हाताळू शकतो. पण वर्ग नष्ट होणे म्हणजे रोग नष्ट होणे नव्हे. आर्थिक समता म्हणजे मानसिक कल्याण नव्हे. सार्वजनिक मालकी म्हणजे प्राण्यांच्या दुःखाचे निर्मूलन नव्हे. राज्यविरहित समाज म्हणजे हिंसेचे निर्मूलन नव्हे.

म्हणून साम्यवाद तार्किकदृष्ट्या आपण वचन दिलेले आदर्श जग देऊ शकत नाही. तो आर्थिक संबंध संघटित करण्याचा वेगळा मार्ग सुचवू शकतो, पण दुःखावर सर्वसाधारण उपाय देऊ शकत नाही, कारण बहुतेक दुःख भांडवलशाही किंवा वर्ग यांमुळे होत नाही. गरिबी नष्ट केल्याने कर्करोग नष्ट होत नाही. आर्थिक सुरक्षितता नैराश्य नष्ट करत नाही. आरोग्यसेवा अपघात किंवा आनुवंशिक आजार नष्ट करत नाही. आर्थिक समता प्राण्यांचे दुःख नष्ट करत नाही. म्हणून दुःखाचे हे प्रकार कायम राहतात, याचा अर्थ साम्यवाद फक्त दुःख पूर्णपणे नष्ट करण्यात अपयशी ठरत नाही, तर एकूण दुःख किंचितही कमी करण्यात अपयशी ठरतो.

प्रश्न फक्त भांडवलशाही की साम्यवाद यांपैकी कोण संसाधनांचे वाटप चांगले करतो एवढाच नाही. अधिक खोल प्रश्न हा आहे की यांपैकी कोणतीही व्यवस्था खरोखर दुःख नष्ट करू शकते का. ना साम्यवाद करू शकतो ना भांडवलशाही. ते आर्थिक रचना बदलते आणि मूलभूत समस्या, म्हणजे दुःखाचे अस्तित्व, जशीच्या तशी ठेवते.

9. व्हेगनवाद

व्हेगन लोकांनी नवा प्रजातिवाद शोधून काढला. व्हेगनवाद दुःख शेतातील प्राण्यांकडून वन्य प्राण्यांकडे सरकवतो, पण व्हेगनवाद ते स्वीकारार्ह मानतो कारण ते शोषण (माणसाने घडवलेले दुःख) नसून नैसर्गिक दुःख आहे. पण गुलामगिरी किंवा शोषण यांसारख्या मानवनिर्मित संकल्पनांची प्राण्यांना काडीचीही पर्वा नसते. त्यांच्यासाठी फक्त त्यांचे दुःख महत्त्वाचे असते. दुग्धशाळेत उपाशी असलेले नर वासरू असो किंवा जंगलात उपाशी असलेले हरीण, बळीसाठी काहीच फरक नसतो. कारण किंवा हेतू काहीही असो, दुःख सारखेच असते.

हा Our World in Data ने दाखवलेला जमीन-वापरावरील UNICEF चा डेटा आहे. तुम्ही पाहता की पशुपालन एकूण शेतजमिनीपैकी 80% वापरते (का? कारण ते शेत + चारा आहे) आणि आवश्यक कॅलरींपैकी फक्त 17 टक्के पुरवते. उलट वनस्पती 20 टक्के जमीन वापरतात आणि जगाच्या कॅलरी गरजेपैकी 83 टक्के पुरवतात.

याचा अर्थ वनस्पतींना कितीतरी कितीतरी कितीतरी अधिक लोकांना खायला घालण्यासाठी कितीतरी कितीतरी कितीतरी कमी जमीन लागते.

फक्त वन्य पक्षीच 100 अब्ज आहेत. तुम्ही व्हेगनवादातून आलात की तुम्हाला शिकवले जाते की वन्य प्राणी शेतातील प्राण्यांपेक्षा कमी आहेत. हे फक्त मोठ्या सस्तन प्राण्यांबद्दल बोलताना खरे आहे. वन्य मोठे सस्तन प्राणी पाळीव प्राण्यांपेक्षा कमी आहेत. https://ourworldindata.org/grapher/biomass-vs-abundance-taxa

म्हणून प्राणी उद्योग बंद झाल्यामुळे 38 दशलक्ष चौरस किलोमीटर जमीन मोकळी झाली, तर जंगले दुप्पट होतील. म्हणजे किमान 100 अब्ज अधिक वन्य पक्षी. फक्त कल्पना करा की 1 चौरस किलोमीटर जंगलात किती लाखो बेडूक, सरपटणारे प्राणी आणि इतर प्राणी राहू शकतात (आणि मी कीटक मोजतही नाही).

आणि हे आपल्याला दिसणारे वन्य प्राणी आहेत. पण आता कल्पना करा की एका भागात तुमच्याकडे 10 उंदीर आहेत, तुम्हाला वाटते फक्त 10 उंदीर आहेत, पण त्यांनी जन्म दिलेले आणि पिल्ले असतानाच मेलेले 1000 उंदीर तुम्ही प्रत्यक्षात गमावले! म्हणून प्रौढत्वापर्यंत पोहोचतही नाहीत अशा 99.9% चा विचार केला, तर आकडा आणखी वाढेल.

आणि पुढे या डेटामधील मासे पाहा. त्यांची संख्या क्वाड्रिलियनमध्ये आहे. आणि अतिमासेमारी हे समुद्रातील जैवविविधता नष्ट होण्याचे पहिल्या क्रमांकाचे कारण आहे. म्हणून व्हेगनवाद दुःख कमी करतो आणि आपण सर्वांनी व्हेगन व्हावे असे तुम्हाला वाटत असेल, तर तुम्ही पेस्केटेरियनवादाचा पुरस्कार करायला हवा, जो आणखी जास्त दुःख कमी करतो.

पण मी म्हणेन की कल्याणवादी उपायांचा पुरस्कार करू नका. चीनने गरिबी नष्ट केली आणि म्हणून आता ते प्राण्यांचे पहिल्या क्रमांकाचे ग्राहक आहेत. तुम्ही प्राण्यांना मुक्त केले, तर पुढची समस्या वन्यजीव. तुम्ही तिथे काँक्रीट ओतून शहरे उभारली, तर पुढची समस्या शहरी प्राणी आणि अधिक मानवी दुःख.

म्हणून एखाद्याला व्हेगन व्हा किंवा होऊ नका असे सांगणे म्हणजे निळा शर्ट घातलेल्या माणसाला मारायचे की लाल शर्ट घातलेल्याला, असे विचारण्यासारखे आहे. दोन्ही शर्टांना अटळपणे मारत राहणारी ही व्यवस्था संपवण्यासाठी तुम्ही लढले पाहिजे. आम्ही व्हेगन आणि बिगर-व्हेगन दोघांनाही चळवळीत घेतो. आमच्या वैयक्तिक निवडी महत्त्वाच्या नाहीत. व्हेगन वन्य प्राण्यांना दुःख भोगू देतात आणि बिगर-व्हेगन तेच पाळीव प्राण्यांसोबत करतात. आमच्या कार्यकर्त्यांनी व्हेगन चळवळ करणे आम्ही स्वीकारत नाही, कारण लोकांना फक्त शेतातील प्राण्यांची काळजी करायला आणि त्यांना दुःख भोगत राहण्यासाठी मुक्त करायला पटवणे हा अतार्किक आणि जीवन/दुःखसमर्थक वेळेचा अपव्यय आहे (व्हेगन सहसा शेतातील प्राण्यांच्या विलुप्तीचा पुरस्कार करत नाहीत). व्हेगन चळवळ आणि विलुप्तीवादी चळवळ एकत्र करणे विरोधाभासी आहे, म्हणून आम्ही त्याला परवानगी देत नाही.

व्हेगन आणि बिगर-व्हेगन दोघेही दुःख नष्ट करण्याच्या ध्येयासाठी काम करत आहेत.

व्हेगनवादाबद्दल आणखी एक गोष्ट म्हणजे प्रजातिवादविरोधी प्राणी हक्क पूर्णपणे अशक्य आहेत.

आणि इथे आपण फक्त मानवी शोषणापासून मुक्त राहण्याच्या हक्काबद्दल बोलत आहोत. व्हेगन ज्यांचा विचारही करत नाहीत अशा नैसर्गिक कारणांनी प्राणी स्पष्टपणे कितीतरी जास्त दुःख भोगतात.

म्हणून प्राणी हक्क फक्त साध्य करायला कठीण नाहीत. समस्या अशी आहे की समान प्राणी हक्क कायदेशीर, व्यावहारिक, आर्थिक, देखरेखीच्या आणि अगदी काल्पनिकदृष्ट्याही अशक्य आहेत.

हा युक्तिवाद विशेषतः अशा प्रजातिवादविरोधी प्राणी हक्क समर्थकांना उद्देशून आहे ज्यांना प्रत्येक प्राण्यासाठी जीवनाचा हक्क, व्यक्तित्व आणि सुरक्षितता यांसह समान हक्क हवे आहेत. समस्या अशी की ही विचारसरणी तिच्या तार्किक परिणामांपर्यंत प्रत्यक्ष नेली की चालत नाही.

कायदेशीर अशक्यता

एक साधे उदाहरण घ्या. कोणाच्या बागेत माशाची हाडे टाकली गेली, तर त्या व्यक्तीवर खुनाचा खटला चालवावा लागेल का? मासा खून झाला की नैसर्गिक मृत्यू झाला हे ठरवण्यासाठी पोलिसांना माशाचे शवविच्छेदन करावे लागेल का?

संशयिताचे संगणक जप्त करून तपासावे लागतील का? त्याच्या कुटुंबाची आणि मित्रांची चौकशी करावी लागेल का? कोणाच्या बागेत सापडलेल्या माशाभोवती संपूर्ण तपास आणि कायदेशीर प्रक्रिया व्हावी लागेल का?

आता हे प्रत्येक प्राण्याला सातत्याने लागू करा.

रस्त्यावर सापडलेल्या प्रत्येक मेलेल्या कुत्र्याचे, रॅकूनचे, कबुतराचे, सरड्याचे, माशाचे किंवा इतर प्राण्याचे, त्या प्राण्याला खरोखर जीवनाचा समान हक्क असेल, तर पूर्ण आणि सखोल शवविच्छेदन करावे लागेल. सापडलेल्या प्रत्येक प्राण्याच्या हाडाची कदाचित चौकशी करावी लागेल.

बागेत सोनेरी मासा मेलेला सापडला म्हणून किंवा आकाशातून पक्षी पडला म्हणून तुरुंगवास किंवा दंड कोणीही स्वीकारणार नाही. तरीही प्राण्यांना खरोखर जीवनाचा तोच हक्क असेल, तर त्यांचे मृत्यू नैसर्गिक होते की दुसऱ्या व्यक्तीने घडवले हे ठरवण्याची काहीतरी यंत्रणा असावी लागेल.

इथेच ही विचारसरणी कायदेशीरदृष्ट्या अशक्य ठरते.

आर्थिक अशक्यता

अशा व्यवस्थेचे प्रमाण तिला आर्थिकदृष्ट्याही अशक्य बनवते.

एखाद्या देशाला सापडलेल्या प्रत्येक प्राण्याच्या मृतदेहाचे शवविच्छेदन आणि तपास करावा लागला, तर लागणारी संसाधने प्रचंड असतील. पोलीस, न्यायवैद्यक तपास, न्यायालये आणि शिक्षा यांच्या संपूर्ण व्यवस्थेला सामान्य समाजाशी पूर्णपणे विसंगत अशा प्रमाणात प्राण्यांचा हिशेब ठेवावा लागेल.

प्रत्येक मेलेल्या प्राण्याचा आणि प्रत्येक प्राण्याच्या हाडाचा तपास करावा लागला, तर प्राण्यांना समान हक्क आहेत हा दावा अशी अंमलबजावणी व्यवस्था मागेल जी वास्तवात अस्तित्वात असू शकत नाही.

अंमलबजावणीची समस्या

आणखी एक मूलभूत समस्या आहे: या मृत्यूंचा तपास झाला नाही, तर हक्क प्रत्यक्षात समान नसतात.

कल्पना करा की कोणी गुपचूप आपल्या तळघरात कोंबड्या पाळतो, त्यांना मारतो, खातो आणि हाडे फेकून देतो. विचारणा झाली, तर तो फक्त दावा करू शकतो की कोंबड्या नैसर्गिकरीत्या मेल्या.

कोणाला कळणार?

कोंबड्या हरवल्याची तक्रार कोण करेल? त्यांच्यासाठी हरवलेल्या व्यक्तीची नोंद कोण करेल? त्या कोंबड्या अस्तित्वात होत्या हे तरी कोणाला माहीत असेल?

एखादा प्राणी अस्तित्वात होता, गायब झाला किंवा मारला गेला हे सिद्ध करण्याचा कोणताही मार्ग नसेल, तर त्याचे तथाकथित हक्क सुरक्षित राहिले याची खात्री देण्याचा कोणताही व्यावहारिक मार्ग नाही.

गुन्हेगार व्यवस्थेतील पोकळ्यांचा सहज फायदा घेऊ शकतील.

म्हणून प्राण्यांना खरोखर समान हक्क असतील, तर त्या हक्कांना उल्लंघने शोधू शकणारी यंत्रणा लागेल. त्या यंत्रणेशिवाय हक्क फक्त सैद्धांतिकदृष्ट्या अस्तित्वात असतात.

प्राणी गुन्ह्याची तक्रार करू शकत नाहीत

असुरक्षित व्यक्तींचे रक्षण करणे किती कठीण आहे हे मुलांवरूनच दिसते. आपल्यासोबत काही घडले तर संवाद साधण्याची आणि धोक्याची सूचना देण्याची क्षमता मुलांमध्ये प्रौढांपेक्षा कमी असते. तरीही मूल दुसऱ्या व्यक्तीला काय घडले ते सांगू शकते.

प्राणी हे करू शकत नाहीत.

प्राणी पोलिसांकडे गुन्ह्याची तक्रार करू शकत नाही. त्याचे अपहरण झाले, अत्याचार झाला, सक्तीने प्रजनन केले गेले, कैद केले गेले किंवा मारले गेले हे तो स्पष्ट करू शकत नाही. तो आपल्या अत्याचाऱ्याला ओळखू शकत नाही किंवा काय घडले याचे वर्णन देऊ शकत नाही.

प्राण्यांची विश्वसनीय नोंदही ठेवता येत नाही.

मूल हरवले, तर पालक तक्रार करू शकतात. शाळा गैरहजेरी लक्षात घेऊ शकते. ते मूल अस्तित्वात होते आणि हरवले आहे हे कोणालातरी माहीत असते.

पण कोणी गुपचूप आपल्या तळघरात कोंबड्या पाळून मारत असेल, तर त्या कोंबड्या कधी अस्तित्वात होत्या हे कोणालाच माहीत नसू शकते.

यातून प्रजातिवादविरोधी प्राणी हक्कांसाठी मूलभूत समस्या निर्माण होते: ज्यांच्या अस्तित्वावरही विश्वसनीय लक्ष ठेवता येत नाही अशा व्यक्तींना तुम्ही समान हक्कांची खात्री कशी देणार?

देखरेखीची समस्या

सार्वत्रिक प्राणी हक्कांची अंमलबजावणी सुरू करण्यासाठीसुद्धा समाजाला विलक्षण प्रमाणात देखरेख लागेल.

लोक आपल्या घरात प्राण्यांसोबत काय करत आहेत हे तुम्हाला माहीत असावे लागेल. लोक प्राण्यांचे प्रजनन करत आहेत, त्यांना मारत आहेत किंवा खात आहेत का हे ठरवण्यासाठी घरांमध्ये कॅमेरे लागतील. लोक मासेमारी करत आहेत का हे ठरवण्यासाठी संपूर्ण समुद्रातील बोटींवर देखरेख लागेल.

समान हक्कांचे तत्त्व तुम्ही जितके पुढे वाढवाल, तितकी त्याच्या अंमलबजावणीसाठी लागणारी देखरेख मोठी होत जाईल.

त्या देखरेखीशिवाय लोक कोणालाही न कळता प्राणी हक्कांचे सहज उल्लंघन करू शकतात.

आणि काही प्राण्यांचे रक्षण करण्यासाठी देखरेख लागत असेल आणि इतरांसाठी लागत नसेल, तर व्यवस्था प्रत्येक प्राण्यासाठी खरोखर समान संरक्षणाची खात्री देऊ शकत नाही.

प्रजातिवादविरोधाचा विरोधाभास

यातून कोणत्या प्राण्यांना संरक्षण मिळेल हे ठरवण्याचीही समस्या निर्माण होते.

माशांचे रक्षण करणे कठीण असल्याने त्यांना कुत्र्यांपेक्षा कमी हक्क मिळावेत असे कोणी म्हटले, तर तो प्राण्याचे रक्षण करण्याच्या अडचणीवर आधारित व्यावहारिक भेद करत आहे.

पण नेमकी हीच प्रजातिवादविरोधाची समस्या आहे.

वेगवेगळ्या प्राण्यांमध्ये संवेदनशीलतेत फरक असतात. पण हा निर्णय कोण घेणार? फरक कसा ठरवला जाणार? आणि त्याचा परिणाम म्हणून दुःख भोगणाऱ्या प्राण्यांसाठी तो न्याय्य कसा करता येईल?

ज्या प्राण्यांचे रक्षण करणे सर्वात सोपे त्यांना सर्वात मजबूत संरक्षण आणि ज्यांचे रक्षण करणे कठीण त्यांना कमी मिळाले, तर समान प्राणी हक्क आधीच अपयशी ठरले आहेत.

पण प्रत्येक प्राण्याला समान हक्क मिळाले, तर अंमलबजावणीची समस्या अशक्य होते.

यातून प्रजातिवादविरोधी विरोधाभास निर्माण होतो.

काल्पनिक अशक्यता

म्हणून समस्या सरकारे प्राणी हक्क अमलात आणायला तयार आहेत की नाही याच्या पलीकडे जाते.

प्रश्न असा आहे की सार्वत्रिक, समान प्राणी हक्क सुसंगत व्यवस्था म्हणून प्रत्यक्षात चालू शकतात का.

प्रत्येक प्राण्याला जीवनाचा हक्क असेल, तर प्रत्येक अस्पष्ट प्राणी-मृत्यू तपास आवश्यक असलेल्या खुनासारखा ठरू शकतो.

प्राण्यांना व्यक्तित्व असेल, तर त्यांच्या अस्तित्वाची नोंद ठेवावी लागेल.

प्राण्यांना सुरक्षिततेचा हक्क असेल, तर उल्लंघने शोधून त्यांचा तपास करावा लागेल.

प्राणी गुन्ह्याची तक्रार करू शकत नसतील आणि त्यांची विश्वसनीय नोंद ठेवता येत नसेल, तर अंमलबजावणीसाठी प्रचंड देखरेख लागेल.

आणि ती देखरेख आणि तपास झाले नाहीत, तर हक्क खरोखर समान नसतात, कारण असंख्य उल्लंघने फक्त न सापडलेली राहतील.

म्हणून समस्या फक्त प्राणी हक्क कठीण आहेत एवढीच नाही.

त्यांची सार्वत्रिक खात्री देणे कायदेशीर, व्यावहारिक, आर्थिक आणि देखरेखीच्या दृष्टीने अशक्य आहे.

विरोधाभास

प्रजातिवादविरोधी प्राणी हक्क स्वतःला प्रत्येक प्राण्याला समान हक्क देण्यासाठी तयार केलेली व्यवस्था म्हणून मांडतात.

पण ते हक्क शब्दशः घेतले त्या क्षणी विरोधाभास अटळ होतात.

तो हक्क कधी मोडला गेला हे ठरवण्याच्या यंत्रणेशिवाय तुम्हाला जीवनाचा खरा हक्क असू शकत नाही.

ज्यांच्यावर लक्ष ठेवणे सर्वात कठीण आहे अशा व्यक्तींचे रक्षण करता आल्याशिवाय तुम्हाला समान संरक्षण असू शकत नाही.

ज्या प्राण्यांच्या अस्तित्वाची नोंदच ठेवता येत नाही त्यांना तुम्ही सुरक्षिततेची खात्री देऊ शकत नाही.

आणि प्राणी स्वतः तक्रार करू शकत नाहीत अशी उल्लंघने शोधू शकणाऱ्या अंमलबजावणी व्यवस्थेशिवाय तुम्ही सार्वत्रिक प्राणी हक्क अमलात आणू शकत नाही.

परिणाम म्हणजे निरपेक्ष विरोधाभास: प्रत्येक प्राण्याला समान हक्कांची खात्री देण्याचा दावा करणारी, पण त्या हक्कांची खात्री देण्याचे कोणतेही वास्तववादी साधन नसलेली व्यवस्था.

ही आदर्शवादी कल्पनारम्यता आहे.

लोकांना "व्हेगन व्हा" असे सांगितल्याने या समस्या सुटत नाहीत. प्रत्येक प्राण्याची नोंद कशी ठेवली जाईल, प्रत्येक मृत्यूचा तपास कसा होईल, लपवलेल्या प्राण्यांचे रक्षण कसे होईल किंवा उल्लंघने कशी शोधली जातील हे त्यातून स्पष्ट होत नाही.

या विचारसरणीचा तिच्या तार्किक निष्कर्षापर्यंत विचार केलेला नाही.

दुःख रोखण्याचे आणि दुःखाचा प्रतिबंध निश्चित करण्याचे साधन म्हणून फक्त विलुप्तीच खरोखर अर्थपूर्ण आहे.

10. स्त्रीवाद

स्त्रीवाद हा चळवळीचा उपयुक्त प्रकार नाही. याचा अर्थ स्त्रियांवरील अन्याय स्वीकारार्ह आहे असा नाही. सर्व संवेदनशील जीव नैतिक विचाराच्या लायकीचे आहेत. मूलभूत दोष असा की स्त्रीवाद मानवी दुःखाच्या अगदी लहान उपसंचावर लक्ष केंद्रित करतो, तर विलुप्तीवाद सर्व संवेदनशील जीवनातील दुःखाला हात घालतो.

अनेक देशांत स्त्रियांची कायदेशीर समानता राजकीय हक्क, शिक्षण आणि कायदेशीर संरक्षण यांतून प्रस्थापित झाली आहे. उरलेले प्रश्न अंमलबजावणी आणि वैयक्तिक वर्तनाचे आहेत.

उदाहरणार्थ बलात्कार बेकायदेशीर आहे, तरीही कठोर शिक्षा असलेल्या देशांतही तो चालू आहे. बलात्कार बेकायदेशीर ठरवल्याने त्याचे अस्तित्व शून्यावर आलेले नाही. नोंद न झालेली प्रकरणे फक्त अधिक हक्क निर्माण करून सोडवता येत नाहीत.

यातून हक्क असणे आणि दुःख नष्ट करणे यांतील दरी अधोरेखित होते. स्त्रीवाद विशिष्ट अन्यायांविरुद्ध कायदे करतो, पण कायदे त्या अन्यायांमुळे होणारे दुःख नष्ट करत नाहीत. कायदेशीर चौकट असूनही बलात्कार आणि असमान वेतन शक्य राहतात.

या मर्यादेचे स्पष्ट संरचनात्मक उदाहरण म्हणजे स्थलांतरित काळजी-कामगारांभोवतीची गतिशीलता. विकसित देशांतील मध्यमवर्गीय स्त्रिया करिअर-समता मिळवण्यासाठी पारंपरिक कार्यक्षेत्रात येतात, तेव्हा त्या अनेकदा घरकाम कमी उत्पन्नाच्या देशांतील स्थलांतरित स्त्रियांकडे सोपवतात. जगातून दुःख काढून टाकण्याऐवजी ही गतिशीलता फक्त आपली कुटुंबे मागे सोडून आलेल्या असुरक्षित कामगारांवर ओझे सरकवते. स्त्रीवाद या बदलाला प्रगती म्हणून मांडतो, पण तो दुःख कमी करण्याऐवजी फक्त त्याची पुनर्रचना करतो.

या गतिशीलतेमुळे स्त्रीवाद विलुप्तीवादासोबत सुसंवादाने काम करू शकत नाही. निष्ठा दोघांनाही असू शकत नाही.

विलुप्तीवाद सर्व संवेदनशील दुःखाचे कायमचे निर्मूलन शोधतो, तर स्त्रीवादी चळवळ मर्यादित वेळ, प्रयत्न आणि संसाधने तुटलेल्या मानवी व्यवस्थेला ठिगळे लावण्याकडे वळवते.

एखाद्या कार्यकर्त्याने आपली मर्यादित क्षमता स्थानिक सामाजिक समतेच्या मोहिमेत घातली, तर ती ऊर्जा अंतिम ध्येयापासून, म्हणजे संवेदनशील दुःखाचे अस्तित्व पूर्णपणे संपवण्यापासून, सक्रियपणे दूर जाते. स्त्रीवाद या मोठ्या ध्येयाशी संघर्ष करत असेल किंवा त्यापासून लक्ष विचलित करत असेल, तर विलुप्तीवाद्याने वैचारिक सवयीने त्याचे समर्थन करण्याऐवजी त्याची टीका केली पाहिजे.

स्त्रीवाद हा व्यापक नैतिक चिंतेकडे जाणारी आवश्यक पायरी आहे हा युक्तिवादही सदोष आहे. लोक आधी स्त्रीवादी न होता किंवा मानवी हक्क चळवळीत सहभागी न होता विलुप्तीवादी होऊ शकतात. स्त्रीवाद → व्हेगनवाद → विलुप्तीवाद असा कोणताही आवश्यक क्रम नाही.

सहानुभूतिशील आणि तार्किक होऊ शकणारा प्रत्येकजण आधी इतर चळवळींत गुंतल्याशिवाय विलुप्तीवादाकडे येईल.

शिवाय स्त्रीवाद काटेकोरपणे प्रजातिवादी आहे. स्त्रीवादी मानवी स्त्रियांवर लक्ष केंद्रित करतात, तर मानवेतर मादी प्राणी भयंकर शोषण, उदा. दुग्धोत्पादनात, आणि निसर्गातील क्रूर परिस्थितीला तोंड देतात. स्त्रीवादी चळवळ सहसा ही वेदना आपल्या कक्षेबाहेरची म्हणून दुर्लक्षित करते. नैतिक विचार मानवी स्त्रियांपलीकडे सर्व संवेदनशील जीवांपर्यंत पोहोचला पाहिजे.

लिंगसंघर्ष हाही केवळ सामाजिक नसून मूलतः जैविक आहे. आक्रमकता, लैंगिक स्पर्धा आणि वर्चस्व संपूर्ण निसर्गात आढळतात, जसे प्रार्थना-कीटक आपल्या जोडीदाराला मारतात किंवा कळपाचा ताबा घेतल्यावर सिंह पिल्लांना मारतात. स्त्रीवादाद्वारे लिंगाधारित संघर्ष कायमचा संपवण्याचा प्रयत्न अशा वर्तनामागील जैविक प्रेरणांवर मात करू शकत नाही.

अखेरीस विलुप्तीवाद अर्थातच स्त्रियांचा नैतिक विचार नाकारत नाही. तरीही ज्या जैविक परिस्थितीत स्त्रीद्वेष, शोषण आणि दुःख घडू शकतात ती कायमची नष्ट करणारा एकमेव मार्ग विलुप्ती आहे.

11. LGBTQ+ चळवळ

स्त्रीवादाची टीका करण्यासाठी वापरलेला तोच तर्क विलुप्तीवादी दृष्टिकोनातून LGBTQ+ चळवळीलाही लागू करता येतो. LGBTQ+ लोकांवरील अन्याय स्वीकारला पाहिजे असा युक्तिवाद नाही. युक्तिवाद असा आहे की विलुप्ती हे मोठे ध्येय मानले जात असताना विलुप्तीवाद्याने वेगळ्या मानवी हक्क चळवळीशी निष्ठावान होऊ नये.

मानवी हक्क चळवळी माणसांच्या विशिष्ट गटांवर आणि अन्यायाच्या विशिष्ट प्रकारांवर लक्ष केंद्रित करतात. जसा स्त्रीवाद विशेषतः स्त्रियांवर लक्ष केंद्रित करतो, तशी LGBTQ+ चळवळ विशेषतः LGBTQ+ लोकांवर लक्ष केंद्रित करते. तरीही नैतिक विचार एका विशिष्ट मानवी लोकसंख्येवर थांबण्याऐवजी सर्व संवेदनशील जीवांपर्यंत पोहोचला पाहिजे.

महत्त्वाचा भेद म्हणजे अन्यायाला विरोध करणे आणि ती विशिष्ट चळवळच आपली चळवळ बनवणे. विलुप्तीवादी LGBTQ+ कार्यकर्ता न होता LGBTQ+ लोकांवरील अन्यायाला विरोध करू शकतो. स्त्रीवाद, वंशवाद, गुलामगिरी आणि इतर मानवी प्रश्नांनाही हेच लागू होते. हे अन्याय चूक आहेत का हा प्रश्न नाही, मर्यादित कार्यकर्ता-प्रयत्न कुठे लावायचे हा प्रश्न आहे.

म्हणूनच विलुप्तीवाद्याने LGBTQ+ चळवळीशी निष्ठावान राहू नये. निष्ठा विलुप्तीवादाशी असली पाहिजे. एखादी LGBTQ+ भूमिका विलुप्तीवादाशी संघर्ष करत असेल, तर त्या चळवळीशी तादात्म्य वाटते म्हणून तिचे समर्थन करण्याऐवजी विलुप्तीवाद्याने तिची टीका करायला तयार असले पाहिजे.

व्यापक नैतिक चिंतेकडे जाण्यापूर्वी एखाद्याने आधी कोणत्यातरी मानवी हक्क चळवळीत सहभागी व्हायलाच हवे हा युक्तिवादही नाकारला जातो. आधी स्त्रीवादी व्हायचे, मग LGBTQ+ हक्कांना पाठिंबा, मग व्हेगनवाद आणि शेवटी विलुप्तीवाद असा कोणताही आवश्यक क्रम नाही. कोणीही थेट विलुप्तीवादाकडे जाऊ शकतो.

या चर्चेची मानवी हक्क चळवळीवरील व्यापक टीका अशी की कायदेशीर हक्क दुःख नष्ट करत नाहीत. हक्क आणि कायदेशीर संरक्षण असलेल्या ठिकाणीही दुःख आणि अन्याय चालू राहू शकतात. म्हणून विशिष्ट मानवी गटांचे हक्क सतत वाढवत राहिल्याने दुःखाच्या मूळ अस्तित्वाला हात लागत नाही.

विलुप्तीवाद्यासाठी यातून प्राधान्यक्रमाचा प्रश्न निर्माण होतो. एखाद्या ध्येयासाठी सक्रिय मोहीम करायला तुमच्याकडे मर्यादित वेळ असेल, तर तो वेळ विलुप्तीवादी चळवळीऐवजी LGBTQ+ चळवळीला का द्यायचा? इतर लोक मानवी हक्क चळवळी चालू ठेवतील, तर विलुप्तीवादाच्या मोठ्या ध्येयासाठी काम करणारे लोक तुलनेने कमी आहेत.

म्हणून विलुप्तीवादी भूमिका अशी नाही की LGBTQ+ लोकांना कोणताही नैतिक विचार मिळू नये. ती अशी आहे की LGBTQ+ चळवळ हा दुःखावरील उपाय नाही. विलुप्तीवाद्याने आवश्यक तिथे अन्यायाला विरोध केला पाहिजे, पण विलुप्तीसाठी सक्रियपणे काम करण्याची क्षमता असताना LGBTQ+ चळवळीशी निष्ठावान होऊ नये किंवा तिला विलुप्तीवादापेक्षा प्राधान्य देऊ नये.

म्हणून नाही, तुम्ही दोन्ही (LGBTQ आणि विलुप्तीवादी चळवळ) करू नयेत

12. ट्रान्सह्युमनिझम

आपण फक्त "दुःखाची जनुके काढू" शकतो किंवा "आपला मेंदू संगणकात अपलोड" करू शकतो असे म्हणणारे ट्रान्सह्युमनिस्ट ज्ञात तर्क आणि विज्ञानाने खोडले जाऊ शकतात.

दुःखाची जनुके काढणे हे तांत्रिक अज्ञात किंवा अभियांत्रिकी समस्या नाही. ती प्रणाली-जीवशास्त्रीय अशक्यता आहे. दुःख म्हणजे फक्त शारीरिक वेदना नाही. आपल्याला वेदना, चिंता, नैराश्य, राग, कंटाळा, भीती, दुःख आणि असंख्य इतर भावनिक त्रास व मानसिक विकार असतात. यांत लाखो पेशी, न्यूरोट्रान्समीटर, संप्रेरके आणि विकरे असतात, जी इतर जाणीवपूर्वक आणि अजाणतेपणी होणाऱ्या प्रक्रियांत लाखो कोटी प्रकारे एकमेकांशी जोडलेली असतात. यांपैकी फक्त एक काढले तरी विनाशकारी परिणाम होतात... पण सर्व काढणे म्हणजे तुम्ही फक्त वनस्पती बनता. दुःख संवेदनशीलतेतच विणलेले आहे. शारीरिक वेदनेपासून मुक्त ठेवणाऱ्या आनुवंशिक विकारांसह जन्मलेल्या लोकांचा उल्लेख ट्रान्सह्युमनिस्ट अनेकदा करतात. पण अशी उदाहरणे आहेत जिथे बाळांनी आपले डोळे इतके ओरबाडले की ते काढावे लागले. मग मोठे झाल्यावर ते त्याबद्दल रडतात, ते दुःख नाही तर काय आहे?

इतरही अनेक तार्किक दोष आहेत, जसे प्रत्येक जीवाला उचलून त्याला वैयक्तिक दुःख-निवारक औषध तुम्ही कसे पोहोचवणार? (अशी गोष्ट अस्तित्वात नाही आणि कधीच नसेल). तुम्ही शाकाहारी सिंह बनवले, तर तुम्ही फक्त जास्त पायऱ्यांनी बकरी बनवत नाही का? दुःख न जाणवणारी डिझायनर बाळे बनवली (पुन्हा, ती वनस्पती असल्याशिवाय शक्य नाही), तर सर्व नैसर्गिक बाळे कुठे जातील? त्यांना नामशेष करायचे असेल, तर विलुप्तीवाद नाकारून दुःख भोगू शकणारी निरर्थक डिझायनर बाळे का बनवायची? तुम्ही आपला मेंदू संगणकात अपलोड करून मेलात, तर तुम्ही फक्त मेलेले असता आणि AI तुमच्या आठवणी निरर्थकपणे चालवते.

ट्रान्सह्युमनिस्ट जग कल्पनेतही अस्तित्वात नाही. फक्त कल्पना करा की तुमच्या पत्नीचा खून होत आहे पण ती हसत आहे कारण ती दुःख भोगू शकत नाही, आणि तुम्ही त्या प्रसंगी आत येता आणि हसता कारण तुम्हीही दुःख भोगू शकत नाही, हा तर काळा विनोद झाला.

13. मरण्याचा हक्क

मरण्याचा हक्क (RTD) फक्त विशेषाधिकारप्राप्त माणसांवर लक्ष केंद्रित करतो. कोणत्याही प्राण्याला दयामरण मिळवण्याची क्षमता नाही, ना बलात्कार सहन करणाऱ्या, उपाशी असलेल्या किंवा आजारी मानवी मुलाला. पण विलुप्तीसमर्थक चळवळीद्वारे सर्वांना अनस्तित्वाची शांती देण्याची क्षमता विशेषाधिकारप्राप्त माणसांकडेच आहे, म्हणून तसे करण्याचे त्यांचे नैतिक कर्तव्य आहे.

म्हणून RTD अमलात आणल्याने मानवी लोकसंख्या आणि त्यामुळे विलुप्ती घडवण्याची बुद्धिमत्ता कमी होईल. दुःख भोगणाऱ्यांना मदत करण्याची आणि चळवळ करण्याची क्षमता असलेल्या प्रत्येकावर तसे करण्याचे नैतिक कर्तव्य आहे.

म्हणून आपण सर्वांना दुःख आणि जीवन यांतून मुक्त करू शकेपर्यंत माणसांनी दुःख भोगणे हे आवश्यक वाईट आहे.

14. पर्यावरणवाद आणि वन्यजीव संवर्धन

पर्यावरणवाद आणि वन्यजीव संवर्धन मूलतः निसर्गाचे जतन करणे आणि प्राण्यांना नामशेष होण्यापासून वाचवणे यांच्याशी संबंधित आहेत.

पर्यावरणवादी रडणारी पृथ्वी, रडणारी झाडे, रडणारी "निसर्गमाता" आणि दुःखी दिसणारे लुप्तप्राय प्राणी यांची चित्रे दाखवतात. पण पृथ्वी म्हणजे खडक आहे. वनस्पतींना जाणवू शकत नाही. "निसर्गमाता" जाणीव असलेला जीव नाही.

खरोखर दुःख अनुभवणारे जीव म्हणजे या निसर्गात राहणारे संवेदनशील जीव.

आणि वन्यजीवन म्हणजे शांत स्वर्ग नाही. वन्य प्राणी शिकार, रोग, उपासमार, अपघात, कठोर हवामान, नैसर्गिक आपत्ती, अत्याचार, बलात्कार आणि दुःखाचे इतर प्रकार अनुभवतात. त्यांना सतत अन्न आणि पाणी शोधावे लागते आणि शिकाऱ्यांपासून पळावे लागते.

तरीही वन्यजीव संवर्धन त्यांचे अस्तित्व चालू राहणे ही मूलतः मौल्यवान गोष्ट मानते.

ते म्हणतात, "तुमच्या मुलाला हे गेंडे पाहायला मिळणार नाहीत."

पण कोणाच्या तरी मुलाला गेंडा पाहता यावा म्हणून गेंड्याने अस्तित्वात राहून हे सर्व दुःख का भोगावे?

माणसांना वन्यजीव अभयारण्यांत भेट देता यावी म्हणून वन्यजीव लोकसंख्या का जपावी?

माणसांना ते सुंदर वाटतात एवढ्यासाठी प्राण्यांनी अस्तित्वात का राहावे?

वन्यजीव संवर्धन मुळात असे म्हणते: "आम्हाला हा प्राणी पाहत राहायचे आहे, म्हणून त्याने अस्तित्वात राहिलेच पाहिजे."

पण ते आयुष्य जगावे लागते ते प्राण्यालाच.

वन्यजीव अभयारण्य अस्तित्वाच्या समस्या नष्ट करत नाही. प्राण्याला अजूनही अन्न आणि पाणी शोधावे लागते, शिकाऱ्यांपासून पळावे लागते, रोग आणि कठोर हवामान सहन करावे लागते, अपघात आणि नैसर्गिक आपत्ती अनुभवाव्या लागतात आणि दुःखाच्या इतर प्रकारांना तो असुरक्षित राहतो.

आणि म्हणूनच समस्या फक्त एवढी नाही की पर्यावरणवाद्यांना एक विशिष्ट प्रजाती वाचवायची आहे.

त्यांना विलुप्तीच रोखायची आहे.

ते विलुप्तीला समस्या म्हणून पाहतात. पण त्या प्राण्याने दुःख अनुभवण्याची शक्यता नेमकी विलुप्तीच संपवते.

डायनासोर आणि डोडो यांना आता रोग, युद्धे, शिकार, उपासमार, बलात्कार, छळ किंवा अत्याचार यांची काळजी करावी लागत नाही.

त्यांच्या विलुप्तीने त्यांच्यासाठी दुःख निर्माण केले नाही. तिने ते अनुभवण्याची त्यांची शक्यता संपवली.

म्हणून पर्यावरणवादी संवर्धन साजरे करतात, तेव्हा ते अस्तित्व जपल्या जाणाऱ्या जीवांसाठी खरोखर फायदेशीर आहे का हे न विचारता वन्यजीवांचे अस्तित्व चालू राहणे साजरे करत असतात.

आणि हीच समस्या पर्यावरणवादाला अधिक व्यापकपणेही लागू होते.

हवामान बदल हे दुःखाचे एकमेव कारण नाही. जग अधिक हिरवे केल्याने शिकार, रोग, उपासमार, अपघात, नैसर्गिक आपत्ती किंवा अस्तित्वासोबत येणारे दुःखाचे इतर सर्व अटळ स्रोत नष्ट होत नाहीत.

पर्यावरणवाद्याला निसर्ग जपायचा आहे.

वन्यजीव संवर्धकाला वन्यजीव जपायचे आहेत.

पण दुःख भोगू शकणारे जीवच महत्त्वाचे आहेत, आणि माणसांना वन्यजीवन सुंदर वाटते एवढ्यासाठी त्यांचे अस्तित्व जपणे घृणास्पद आणि अतार्किक आहे.

वन्यजीव संवर्धन फक्त सौंदर्याच्या कारणांसाठी वन्यजीवांचे अस्तित्व चालू राहण्याचे रक्षण करते.

विलुप्ती त्या चालू राहण्यासोबत येणारे दुःख संपवते.

15. एफिलिझम (Efilism)

एफिलिझमशी आमचे एकच साम्य म्हणजे जीवन मूलतः वाईट आहे आणि ते अस्तित्वात असू नये ही जाणीव. पण एफिलिझम तिथेच थांबतो. तो ध्येयाभिमुख चळवळ न राहता फक्त एक तत्त्वज्ञान राहतो.

शिवाय एफिलिझम अनेकदा अतार्किक आणि विसंगत असतो. काही एफिलिस्ट दहशतवादाबद्दल सहानुभूती बाळगतात, आपल्या कल्पनांचा तार्किक निष्कर्षापर्यंत विचार करत नाहीत, फक्त स्वैच्छिक विलुप्तीचा पुरस्कार करतात, विशेषाधिकारप्राप्तांची संमती शोधतात, किंवा सर्व संवेदनशील जीवनाऐवजी फक्त मानवी विलुप्तीवर लक्ष केंद्रित करतात.

एफिलिस्ट आपल्या विचारसरणीत जन्मविरोधवाद, मरण्याच्या हक्काचे समर्थन, व्हेगनवाद आणि अशाच भूमिका मिसळण्याकडेही झुकतात. त्या कल्पनांचा प्रचार सदोष का आहे हे आम्ही आधीच स्पष्ट केले आहे.

शिवाय एफिलिझम साधारणपणे थेट कृती आणि चळवळीच्या विरोधात असतो. तो दुःखाचा अंत करण्यासाठी सक्रियपणे काम करण्यापेक्षा दुःखाबद्दल शोक करण्यात अधिक रस घेतो.